Saturday, January 18, 2014

KHRISTIAN LUNGRUALNAK (Christian Unity)

Baibal Caanghril:
“Thlarau in a lo pekmi pumkhat sinak kha unghmun dingiah hmun khatih a lo emkhawmtu ih remnak in hmunter uh” (Efesa 4:3)
Baibal siarbet: Johan 17; Efesa 4:1-6; 13-16.

Thuhmaihruai   
          Efesa cakuat bung 1-3 kan siar tikah Paul in Pathian ih kawhnak le zumtu kan si theinak ding hrangah Pathian ih khua a khangmi pawl thuhla ngami kan hmu thei. Jesuh Khrih cu kanmah misual pawl hrangah a thi ih a thosal. Cutikah Pathian in kan nun hlun, minung hlun kan sinak hmuahhmuah a cem ter. Cule miphun thar ah in siamthar ih kawhhran a dinsuak. Cumi cu Pathian thawn a hlat awmi minung pawl kha Pathian thawn remsalnak, pehzomnak le a ta kan sinak a langter. Miphun hmuahhmuah cu hmunkhat ah a komkhawm. Cutin a komkhawmnak ihsin miphun thar a suak ter. Cumi cu Pathian in a thuphuan a kimternak khal a si.
          Cuinsin Paulin miphun thar a si lole kawhhran in ziangtin a cangvai dingih a nunpi ding timi thu pawl bung 4-6 sungah a sim bet. Pathian ih in tuahsakmi pawl a simfiang hnu ah zumtu pawlih tuah dingmi uanvo pawl a sim sal. Phundang in kan sim a sile Pathian lam ih tuahmi pawl a sim hnu ah minung lam uanvo pawl a tarlang. Curuangah “Bawipa ih hnauannak ruangih thawng a tlami keimah in Pathian kawhmi nan si bangtuk in nan nunnak ah amah ih kawhmi nan sinak kha langter uh, tiah ka lo forh” a ti (Efe. 4:1). Hizawn ah ‘nan sinak kha langter uh,’ a timi hi minung ih kan tuah dingmi pawl sim duhmi a si. A pakhatnak ah miphun thar sinak cu lungrualnak in langter ding a ul. A pahnihnak ah cuih miphun thar hi thianghlim nun nei a ul. Himi thu pahnih a ulzia hi Efesa 4:17 ihsin 5:21 sungah a tarlang a si.

1. Paul ih simmi Lungrualnak.
          Hi hmun ah Pathian duhmi ‘lungrualnak’ hi thu pali in a langter.
(a)        Thinlung neemnak, tangdor le thinsaunak neiin duhdawtnak thawn pakhat le pakhat zawiawk theinak in langter ding (Efe. 4:2).
(b)       Bawi pakhat, rinnak pakhat, baptisma pakhat lawng a um. Pathian pakhat a umih ziang hmuahhmuah ih Pa a simi Pathian pakhat lawng a um timi tlun ah hram bun ding (Efe. 4:5-6).
(c)        A hrilmi pawl cu pumpak ciar in covo laksawng an nei fingfing ruangah pumkhat sinak ih muril a langter (Efe. 4:7).
(d)       Pumkhat sinak le remdaihnak pawl kilkhawi theinak dingah Khrih ih famkimnak a simi pitlinnak kan neih cio theinak ding hrangah a si (Efe. 4:13).
          Curuangah lungrualnak le pumkhat sinak kan kilkhawi theinak dingah duhdawtnak thinlung (Charity), pumkhat cannak (Unity), phun dangdang sungin bang awknak (Diversity) le hanlen pitlinnak (Maturity) pawl ih nei lo theih lo kan neih ulmi sinak pawl an si.
          Pathian ih hrilmi pawlin sinak (qualification) pa 5 thawn kim a ul. Cupawl cu, (1) thinlung tangdornak (2) thinlung neemnak (3) thinsaunak (4) duhdawtnak thawn pakhat le pakhat ngaithiam awknak (5) pawlkom awknak pawl tla an si. Zumtu pawlin himi sinak pawl kan neih theinak dingah Paul in thla a cam (Efe. 3:17). Tuini khalah zumtu pawl duhdawtnak thawn a khatmi nun kan nei cio theinak dingah Paul in in forh a si. Mi hrek cun thinlung neemnak a neitu pawl kha an hmuhsuam heu. Thinlung neemnak hi thupi an ret lotu an um. Sikhalsehla zumtu cun thinlung neem in tangdor in um hi thupi ah ret ding kan ul (Fil. 2:3-8). Tangdornak thinlung thawn lawng pumkhat sinak a suahpi thei ding. Puarthaunak cun mi a henhek ter sawn a si.
          Thinlung neemnak (meekness) hin dingthluk lairelnak le remnak a suahpi thei. Thinlung neemnak hi famkim lo le ihhrut ruangah a si lo. Minung kan nun in kilhimtu pakhat a si sawn. Hotu pawl thinlung neem an neih tikah zoh a mawi zet. Thinsaunak khal hi mizaraan ih nei theihmi a si lo. Duhdawtnak cu a thupi bik. Duhdawtnak cun a dang sinak zate parah a khuh thluh thei a si.

2. Pumkhat sinak kha unghmun ter ding.
          Paul in, “Thlarau in a lo pekmi pumkhat sinak kha unghmun dingah hmun khatih a lo emkhawmtu ih remnak in hmunter uh” a ti (Efe. 4:3). Hinah hin thumkom Pathian sinak thu thawn a pehzom tiah lak theih a si. Pathian ah Pa, Fapa le Thiang Thlarau tiin caan dangdang ah sinak phunthum thawn a lang ko nain Pathian cu pakhat lawng a si.
          “Ruangpum pakhat” a ti tikah Jesuh Khrih ih ruangpum a simi kawhhran a sawh duhmi a si. “Thlarau pakhat” a ti tik khalah zumtu pawlih nun sungah a ummi Thiang Thlarau kha sim duhmi a si. Cuih Thlarau thawngin zumtu pawl cu kawhhran ah lut dingin tihnim hmaisa a ul (1 Kor. 12:13). Thiang Thlarau a neimi zumtu cun Khrih ih ruangpum a simi kawhhran sungah pumkhat sinak nei cio ding a ul a si. Cun ruahsannak pakhat, rinnak pakhat, baptisma pakhat a timi hi Jesuh Khrih timi Bawi pakhat lawng kan neih ruangah a si. Bawi Khrih sungah zumnak, ruahsannak le baptisma conak pawl hi um lo theih lomi pawl an si (1 Kor. 1;13; Gal. 3:27). Pa, Fapa le Thiang Thlarau sinak pathum thawn a lang awmi Pathian cu pakhat lawng a si vekin kannih khal a dangdang kan si ko nain pumkhat si thei ding hi a duhsak a si. Bawi Jesuh ih thlacammi khal a si (Joh. 17).
          Sikhalsehla tuini ah kawhhran tampi in kan henhek aw thluh. Ruah daan, pom daan bang aw lo ruangah a si. Cumi thu ah Paul cun, “Thlarau in a lo pekmi pumkhat sinak kha unghmun dingah hmun khatih a lo eemkhawmtu ih remnak in hmunter uh,” a ti (Efe. 4:3). Efesa kawhhran sungtel pawl hrangah kuatmi a si kona’n Asia sungih a ummi midang pawl hrang khalah a si tiah a hmaisa lam ah kan sim zo. Efesa khua ah innsang ah a khawmmi inn-kawhhran a um vekin khua dangdang khalah a um thei ve mi a si. Ziangvek in mah le inn ah, biakinn ah kan khawm aw khal le pakhat le pakhat do awk rero ding a si lo. Zuam aw rero in iksik aw ding khal a si lo. Thuthangha pakhat a hlawmtu kan si cio ih mah le duh daan in kan sim kan phuang ciomi a si. Curuangah kan anpi awk theinak ah anpi aw in, nel aw zet in hnauan tlang ding hi a thupi sawn a si. Do aw rero in soisel aw rero ding khal kan si lo. Cumi cu Paul ih duhsakmi khal a si. Ziangahtile kawhhran timi cu Jesuh Khrih ih ruangpum a si ruangah cuih ruangpum hansonak dingah cun uanvo kan neih daan a dang cio ti hi theifiang cio ding a thupi.

3. Lungrualnak in Pitlin hansonak a suahpi.
          Paul in kawhhran sungih zumtu hmuahhmuah in kawhhran ih cangvainak pawl le hnauannak ah telkim thluh in pitling hangso ter dingah a forh hngai. Curuangah “Cuticun kan zumnak ah le Pathian Fapa kan theihnak pakhat sungah kan finkhawm aw heh ding; patling kan si dingih Khrih ih patling a sinak a saannak bik hmun khal kan thleng ve ding,” tiah hmuitinmi a tarlang a si (Efe. 4:13). A hngetkhohmi kawhhran kan dinsuahpi theinak dingah a thupimi (3) tuah a ul. Cupawl cu:
(1)   Zumnak bangrep nei a ul. Zumnak thazaang a cakmi si a ul. Jesuh Khrih le a duhnak theifeltu si a ul ih Ca Thianghlim hate’n theitu si a ul.
(2)   Cuih zumtu pawl cu Khrih ih famkimnak ah hmunkhatte a thlengtlangtu kan si a ul. Khrih bangih a nungtu kan si a ul. Zo deuh a cak ih zo deuh a derthawm ti um loin ruahnak bangrep deuh ih luangkhat theitu kan si a ul. Cuti kan si theinak ding hrangah hruaitu le pastor in uanvo an nei.
(3)   Thlarau lam thazaang a cakmi, Pathian thu a duhzetmi, kawhhran sung cangvainak ah a taimak zetmi, riantu ha siin thuthangha karhzainak hnauan ah lungtho ringringtu pawl an si.
          Markus Barth in, ‘Pitling zumtu pakhat si dingah thil ol a si lo. Cawmdawl le somdawl vivo dingah kawhhran in uanvo a nei,’ a ti. Pitlingmi zumtu sithei ding ahcun thlacam a cakmi a si ding, nuncan ziaza a ha mi a si ding, rinsantlak a si ding timi pawl thawn a kim a ul. Cule thlarau thazaang cahnak famkim thawn a khat a ul. Kawhhran ah mi pakhat lawng hat hnak in mi zapi ha thluh a ul. Pitling thluh a ul. Khrih ruangpum hansonak hrangah uantlang a ul. Cutin a si lo ahcun a pitling hrih lo pawl thawn hmu aw sualnak a um thei. Cutin thil zianghman ti thei loin a cemral thei. Curuangah zumtu zate’n siamtharmi si an ul. Khrih ih famkimnak kan hmuitin thleng hlan lo feh vivo ding kan ul. “Cutik ahcun mi bumtu pawl thuzirhnak le zinpeng zawh haiseh tiih an phuahcopmi thuphan, tisuar le thlisia pawl in khuazakip ih a seep a soihmi nauhak bangtuk kan si nawn lo ding,” (Efe. 4:14). A pitling lomi, zumnak lamih a nauhak hrih pawl ruangah kawhhran kan henhek aw thluh. Cutin kan hnauannak khal kan hlawhtling thei lo a si.
          Cutin kan si lonak dingah Paul in, “Duhdawtnak thinlung kengin thudik kan sim kan rel sawn pei ih kan lu a simi Khrih sungah a phunkim in hang ding kan si,” a tinak a si (Efe. 4:15). Jesuh Khrih cu kawhhran ih lu a siih lu a um lawngah kut, ke le a dang pawl a hang thei. Lu in kut ke le ruangpum zate a kai thluh ruangah kan lu a simi Jesuh Khrih cu thupi ah kan ret a ul. Jesuh Khrih ih zirhmi le fialmi vekin cangvai ih uan a ul (Mat. 28:19-20). Paul in kawhhran hanso pitlinnak dingah duhdawtnak le dingfelnak parah hram a bun a si, tin a sim duhmi a si. Cuticun Jesuh Khrih ih uknak hnuai ah mah le hnauan ciar kan uan ahcun duhdawtnak in a hangso thei ding a si.

Thunetnak.
          Curuangah Paul in, “Amah Khrih ih uknak hnuai ah taksa ruang parih hen dangdang pawl cu remte in an pehkhawm aw heh. Hlikhlok ruhcaang pawl in taksa ruangpi cu hmun khatah an kaikhawm heh. Curuangah taksa ruang parih hen dangdang cu anmah ih hnauan ding ciar an uan tikah taksa ruangpi cu a zatein duhdawtnak in a hangso a si,” a ti (Efe. 4:16). Kan zum daan, kan hmuh daan, kan ruah daan le kan pom daan pawl a bang aw lo ruangah Khristian sungah pakhat le pakhat do aw rero ding kan si lo. Kanmah le sinak cio in Bawipai’ ram hrangah ṭuan cio ding kan si sawn. Kan tuahmi ziangkim hi Pathian sunlawinak hrangah si sawn thlang seh. Zum lotu pawl hmaiah Khristian pawl kan lungrualnak le pumkhat kan sinak muril lang thlang hram seh. Rintlaknak le thudik thutak a dinpitu kawhhran cu rethei harsanak le hremnak a phunphun an tong. An nun liam tiangin kawhhran parah rinsantlak in an um. Curuangah kawhhran hi tuini tiang a hangso ih a karhzai sinsin theinak a si.

Duhdawtnak le duhsaknak thawn,

Rev. CJ Hrang Hmung, D.Min., PhD.,
Manila, Philippines.
18.01.2014|11:54 pm.

Saturday, January 11, 2014

THLARAU LAKSAWNG (Spiritual Gift)



Baibal Caanghril:
“‘Minung hnenih laksawng a petu’ khal cu amah a si. A laksawng pekmi cu: a hrek cu tirhthlah an si, a hrek cu profet an si, a hrek cu Thuthangha phuangtu an si, a hrek cu pastor an siih a hrek cu zirhtu an si. Hi bangtuk in laksawng a peknak cu Pathian minung pawl in Khristian hna an uan thei ih Khrih ih pum an hansoternak dingah a si” (Efesa 4:11-12)
Baibal siarbet: Efesa 4:7-12.

Sunday, December 22, 2013

JESUH KHRIH LE TANGDORNAK

Baibal Caanghril:
“Nannih cu Pathian ih minung nan si; a lo duhdawt hai ih amah ih hrangah a lo hrilmi nan si. Curuangah zawnruahnak, zaangfah thinpemnak, tangdornak, thinlung nemnak le thinsaunak pawl cu hnipuan bangtuk in hruk uh” (Kolose 3:12).

“Nan zatein tangdornak thawn thuam aw uhla pakhat le pakhat bawm aw uh. Ziangahtile Ca Thianghlim in, “Mi hngal pawl cu Pathian in a dodal ih tangdormi cu mithmai ṭha a pek a si,” tiah a ti. Curuangah a cakmi Pathian ih kut hnuai ah tangdorte in um uhla amah in caan a kim a ti tikah a lo khaisaang leh ding” (1 Piter 5:5-6).

Tuesday, December 17, 2013

BAWI JESUH SUAHNAK THU THEIHTULMI PAWL



Thukam Hlun ih a rak simciami Bawi Jesuh suahnak ding thuhla 10 thawn pehpar aw in Thukam Thar ah a famkimnak pawl cu a tanglam bangin a si.



1.   Bawi Jesuh cu Abraham cithlah sung ihsin a suak ding” timi thu hi Seemtirnak 12:3 sungah a um ih Matthai 1:1 ah a famkim a si.

2.   “Bawi Jesuh ih nu cu falahim a si ding” timi thu hi Isaiah 7:14 sungah a um ih Matthai 1:18-23 ah a famkim a si.

3.   “Bawi Jesuh cu Isak le Jakob tei’ tesinfa ihsin a suak ding” timi thu hi Seemtirnak 17:19 le Mipum Siarnak 24:17 sungah a um ih Matthai 1:2 ah a famkim a si.

4.   “Bawi Jesuh cu Bethlehem khua ah a suak ding” timi thu hi Mikah 5:2 sungah a um ih Luka 2:1-7 ah a famkim a si.

5.   “Bawi Jesuh cu Izip ram ihsin ko suak a si ding” timi thu hi Hosea 11:1 ah a um ih Matthai 2:13-15 ah a famkim a si.

6.   “Bawi Jesuh cu Judah cithlah sungin suak a si ding” timi thu hi Seemtirnak 49:10 ah a um ih, Matthai 1:3 le Luka 3:33 ah a famkim a si.

7.   “Bawi Jesuh cu Biakinn ah hruai a si ding” timi thu hi Malakhi 3:1 sungah sim cia in a um ih, Luka 2:25-27 sungah a famkim a si (Theih poimawhmi pakhat: cuih Biakinn cu AD 70 ah siatsuah thluh a siih an sak bet sal nawn lo).

8.   “Bawi Jesuh cu David tesinfa sung ihsin a suak ding” timi thu hi Jeremiah 23:5 sungah a um ih Matthai 1:6 ah a famkim a si.

9.   “Bawi Jesuh a suak tikah ahnak le aihramnak aw a thang ding” timi thu hi Jeremiah 31:15 sungah a um ih Matthai 2:16 ah a famkim a si.

10.     “Bawi Jesuh ih leitlun a nunnak, thah a tuarnak, thihnak ihsin a thosalnak, vancung a kainak le Pathian vorhlam ah a tonak ding” thu pawl hi  Saam 22:16; Saam 16:10; Isaiah 53:10–11; Saam 68:18; Saam 110:1 sungah a um ih 1 Piter 2:21–22; Luka 23:33; Tirhthlah 2:25–32; Tirhthlah 1:9; Hebru 1:3 sungah a famkim a si.



Duhdawtnak le duhsaknak thawn,



Rev. CJ Hrang Hmung, DMin., PhD.
18/12/2013.

Saturday, December 14, 2013

REMDAIHNAK SIANGPAHRANG (Prince of Peace)


Baibal Caanghril:
“Kan hnenah naute a suak zo; Kan hrangah fapa pek a si zo; Amah cu in uktu a si ding. Amah cu ‘Mangbangza Remruattu’, ‘A cakmi Pathian’, ‘Kumkhua ih Pa,’ ‘Daihnak Siangpahrang’ tiah kawh a si ding. A siangpahrang uknak le huham cu a hangso vivo ding; A uknak sungah kumkhua in daihnak a um ding” (Isaiah 9:6-7a).
Baibal Siarbet: Luka 2:8-14.

Saturday, December 7, 2013

FALA HIM HRINMI FA (VIRGIN BIRTH)


Baibal Caanghril:
“Fala him pakhat in fa a von dingih fapa a hring ding” (Matthai 1:23a).

Friday, November 29, 2013

CABU HRONGDANG PAWL


Minung hi a phunphun in kan um. A hrek cu zianghman tuah duh cuca loin tomen, ummen hi kan duh. A hrek cu ziangmaw te tal tuah ngah locun tiah tuah eno duhtu khal kan um. A hrek cu eiin lam ah buaipi rero paih lem lo kan um. Asinain a hrek cu eikhop zo khal le ei thei rerotu, ei paih rerotu hrongdang deuh pawl kan um. Cuvek thotho in cabu siar thu khalah casiar paih cuca lo tampi kan um bangin a hrek cu cabu a hmu hnuhnu cun um thei loin siar le khawl a paih zettu cabu hrongdangzet khal kan um. A hrek cu casiar a paihzet khal kan um ih cabu tampi a khawlduh khal kan um. Casiartu hrekkhat sungah nikhat ah maltetal ca siar ta loin ni a liam siang lotu tampi kan um ih, a hrekkhat cu ca siar lo khal le ziang poisa lem lo tampi kan um ko ding. Ca ka siar lo ruangah ka umsuk cuang loih ca ka siar ruangah ka hangso cuang lo a titu khal kan um. A hrek cu cabu kan hmu asile ziangvek cabu khal siar ta fekfek duhtu kan um vekin ca siar lem lo khalle cabu duhzettu, khawl tengteng a duhtu tampi kan um thei thotho. Himi cahram sungah Cabu duhzet le a khawl duh zettu pawl cu “Cabu hrongdang pawl” tiah cangantu in hmin a bun hngai a si. Cumi pawlih cabu thawn pehpar in an hrongdang daan a phundang cio. Cubang minung pawl cu zovek pawl an si ti hi a tanglam bangin zoh tlang hnik uhsi.
          France miphun Boulard timi pa hi ‘Bibliomaniac’ timi ca duhzettu pawl lakah a telvemi pakhat a si. Ziangtluk in ca a duh kan ti le cabu a hmumi pohpoh a bur a tom in a lei. A leimi cabu pawl retnak ding hmun um lo khop tiang cabu a lei, a khawl. Caku pung thawn, dip thawn, mawtaw khat ko khal in a lei. Cabu retnak hmuahhmuah ah cabu a khat thluh ih tlunah a inn sungih hmunlawng a zate ah cabu lawnglawng in a khat thluh. Neta ahcun a innkhaan zate ah cabu thawn a khat. A khawlmi cabu zate hin uk 600,000 a kim ih inn 6 ah a ret tiah an sim heu. Cutluk lawmmam in cabu duhzettu a si. A mak tuk lawmmam nan ti ve ko lo maw?
          Boulard vekin cabu duhzet le khawl paihzet pakhat cu Archdeacon Meadow timi pa a si. Meadow hi cabu a neihmi a tamtuk lawmmam ih a thar a leibet duh tikah a cabu neih cia pawl cu a zuar sal heu. A man tam deuh pe theitu in lei a theih tiah thu a than. Cutin thu a than vekin mi tampi in a cabu an lei ciamco tikah a thin a nuam sal lo ih mipi karlak ah a thuptein a feh ve heu ih midang hnak ih khung sawn in amai’ cabu pawl cu a lei sal lala heu ti a si. Cutluk lawmmam ih cabu duh khal mangbangza pakhat a si ve.
          American mi Stephen Blumberg timi pa ih cabu duh daan cu a phundang zet ve. Anih hi cabu a duh tuk ruangah cabu fir dinhmun tiang a thleng. Hi pa hi America ram sung lawng si loin Canada ram tiang a feh ih calai buuk (Library) 368 sungih cabu man ha zetzet an timi uk 24,000 hrawng a fir ti a si. Cuih cabu man khung zet pawl cu a zuar lo, a inn sungah hmunkhatte’n a ret khawm. A netnak ah cabu a fir ruangih an kaih tikah a fir cia dahmi cabu zate cu a inn sung ihsin an tong thluh leh sal, ti a si.
          America ram ih a dang cabu duh zet pakhat lala cu Los Angeles khua ih umtu carek zung hnauantu (postman) pakhat a si. Cu pa cu a thlahlawh ngahmi zate kha thil dang hrangah zianghman a hmang siang loih cabu lawnglawng a lei ringring. Cuticun kum tampi a rei tikah cun a innsung ah ke palnak ding hmun hman um lo ko in cabu lawnglawng in a khat. Cubu lakah rawl a ei, cabu lakah a it ih a thih tik khalah cabu lakah a thi. A thih tik hmanah a thih hnu zarh hnih thum a rei lawngah innhnen pawl in an thei, ti a si. Cutluk ih cabu duh khal hi mangbangza mimak pakhat a si ve.
          Cabu hrongdang pawl lakah hmin sia thawn a hminthangtu mi tampi an um. Cubang pawl cu ziangtin, ziang ruangah an hmin a sia kan ti asile midang hnenin cabu an sang tikah an pe duh sal nawn lo, ti a si. Cu bang pawl cun anmah le anmah ziaza a ha lo ti kha an hmu awk lo ih an hnen ih cabu a sanhtu pawl riangri kha mi-aa an si tiah an hmuhsuam betbet lai. France cangan thiam Anatole France timi pa in, “Ziangtik khalah cabu in san duh hlah uh. Ka pe kir sal dah nawn lo. Ka calai buk sungih a ummi cabu pawl khalin mi-aa pawlih in sanhmi cabu pawl lawnglawng an si,” a ti. Kan Laimi lak khalah cuvekin midang hnenih cabu sang in mi a pe kir sal duh lotu mitampi kan um ve thei.
          Amah vek a dang pakhat a um hrih. Cupa cu Holbrook Jackson timi pa a si. Hi pa simmi cu a mak lawlaw an ti. A innah a famkimzetmi cabu retnak bizu a phunphun a um. Cabu a phunphun a ret. Mikhual hrekkhat in a cabu pawl siar duh ah san dingin an sut tikah “Mi-aa pawl lawngin midang hnenah cabu an sanh heu” a ti san men. A sim bet hrihmi cu a innsung ih cabu zate kha a khihhmuh ih “Himi cabu zate tla hi a hlan ahcun cubang mi-aa pawl ih ta an rak si dah,” tiah porh aw zet in a sim heu. Cabu mi dang hnenah va sanh ding hi ih a va nung ve ti uh law. Sian lo ah le tirhfak an ti ding, sanh tikah le mi-aa ti tuar lala fawn si, a laklawh nasa ti uh law.
          English mifim Samuel Johnson (1709-1784) hi casiar zamrangzet (speed reader) pakhat a si. Ca veikhat a siar cun cafang pakhat tete, catluan pakhat tete in a siar lo. A duh lem lomi pawl a lanta vivo ih a duhnak zawn a thlen cun fel le famkimtak in a siar. Ca a siarmi ih a laimuril, a thawtnak zawnte lawng duhtawkin diriamzetin a siar heu. Cutiih a casiar daan hi James Bosswell cun hitin a thuhla a ngan: “Samuel Johnson ih casiar daan hi a cabu sungih a laimuril, a thupitnak fangte lawng a hril ih a siar. Cutiin a siar heh hlan hman ah a kiangah cabu dang pakhat siar dingmi a ret cia. Cutin a ret daan cu hitin a tahhim. ‘Uico pakhat in saruh pakhat a ei rero laifang ah a kut khat lam in a dang saruh pakhat a nen ringring vek a si’” tiin.
          France siangpahrang Napoleon khal hi casiar zamrangzet pakhat a siih cabu hrongdang zet pakhat a si ve. Cabu pakhat a siar asile nazi pakhat a kim hlan ah a heh man zo. Cutin cabu pakhat a siar heh tikah a dang cabu pawl pakhat hnu pakhat a siar bet vivo. A hleice in St. Helena tikulh ah kumkhua thawngtlak in a um laiah cabu tampi duhtawt in a siar zutzo mai. A hnenum pakhat in cabu bawrtom a ken sak ih a thiar sal lohli heu. Cutin nitin caan a liam ter heu. Tuah ding dang zianghman a nei lo ruangah cabu lawnglawng a siar ringring a si cu. Cu khal cu a ha thotho tiah ka ruat.
          Atu kan san lamah cuvek cabu hrongdangzet pakhat cu American cangantu hminthang Thomas Wolfe (1900-1938) a si. Kum note sung lawng a nung dam nain cabu a siar daan hi a mak lawlaw. Amai’ thuhla thawn peh par aw in Lorence Powell cun hitin a ngan: “Thomas Wolfe ih casiar daan hi  muthla ih ih tlan thawn a bang aw. Cabu pakhat hnu pakhat a siar. Bu zaza in a siar, bu thawngthawng in a siar. Sikhalsehla cabu duhtuk ruangah si loin casiar a paih tuk ruangah a si,” a ti.
          Casiartu u le nau, kannih Laimi (Chinmi) pawl teh hibangin cabu hrongdang pawl kan um ve maw? Vei tampi ah cabu nei lawng men hi a tawk lo ih cuih cabu kan neihmi hi siar tengteng a ul. Kan siarmi khal hathnem ko in hman thiam a ul. Kanmah pumpak hansonak hrangah siseh, theihkauhnak hrangah siseh, kan peng le kan miphun tundinnak tiang hrangah taimak suah ding tampi kan neih hrih a si cu. Ziangtin na ruat ve?

Duhdawtnak le duhsaknak thawn,

Rev. CJ Hrang Hmung, DMin., PhD (Dev. Adm)
PCU, Manila, Philippines.

(Vankau Arsi, August-2011)